Özet

Türk Medeni Kanunu’nun 166/1. maddesi, “evlilik birliğinin ortak hayatı sürdürmeleri kendilerinden beklenmeyecek derecede temelinden sarsılması” hâlinde eşlere boşanma davası açma hakkı tanır.
Uygulamada çekişmeli boşanma, delil yönetimi ve kusur tespiti bakımından en karmaşık davalardandır.
Bu makalede, genel boşanma sebebinin kapsamı, ispat esasları, hâkimin takdir yetkisi ve Yargıtay kararları ışığında evlilik birliğini temelinden sarsan davranışlar incelenmiştir.

Anahtar Kelimeler: Çekişmeli Boşanma, Kusur, İspat, Delil, Evlilik Birliğinin Temelinden Sarsılması, Yargıtay Kararları

1. Giriş

Türk hukukunda boşanma davalarının büyük çoğunluğu “evlilik birliğinin temelinden sarsılması” gerekçesiyle açılmaktadır.
Çekişmeli boşanma, eşler arasında boşanma iradesi bulunsa dahi kusur, delil, nafaka, tazminat, velayet veya mal paylaşımı konularında anlaşma sağlanamadığında gündeme gelir.
Bu dava türünde hâkimin kararını şekillendiren en önemli unsurlar, kusurun ağırlığı ve delillerin güvenilirliğidir.

2. Hukuki Dayanak ve Kusur İlkesi

TMK m.166/1:

“Evlilik birliği, ortak hayatı sürdürmeleri kendilerinden beklenmeyecek derecede temelinden sarsılmış olursa, eşlerden her biri boşanma davası açabilir.”

Bu madde, özel sebeplerin (zina, terk, vb.) dışında kalan durumları kapsar.
Kusur, tarafların evliliğin bozulmasındaki payını gösterir ve boşanma kararı ile birlikte tazminat (TMK 174) ve nafaka (TMK 175) hükümlerinin belirlenmesinde belirleyicidir.
Yargıtay’a göre “boşanma kararı verilebilmesi için davacının kusuru, davalıdan daha ağır olmamalıdır” (Yarg. 2. HD, 2019/4871 E., 2019/6829 K.).

3. İspat Yükü ve Delil Serbestisi

Boşanma davasında iddia edilen her vakıa, uygun delille ispatlanmalıdır (HMK m.190).
Hâkim, delilleri serbestçe takdir eder (TMK m.184); ancak hukuka aykırı elde edilen kayıtlar (örneğin gizli ses veya kamera kaydı) hükme esas alınamaz (AY m.38/6).

Uygulamada en sık kullanılan delil türleri:

• Tanık beyanları: Duyuma değil, bizzat gözleme dayalı olmalıdır.

• Mesaj, e-posta, sosyal medya kayıtları: Gerçekliği ve taraf bağlantısı açık olmalı.

• Kolluk ve sağlık raporları: Fiziksel veya psikolojik şiddet iddialarında belirleyici.

• Resmî belgeler: Koruma kararı, adli tıp raporu, tutanaklar.

🔹 Yarg. 2. HD, 2017/8762 E., 2018/3021 K. – “Boşanma davalarında hâkim, dosyadaki tüm delilleri birlikte değerlendirir; bir delil tek başına yeterli olmasa da diğerleriyle birleştiğinde kanaat oluşturabilir.”

4. Evlilik Birliğini Temelden Sarsan Davranışlar

Yargıtay’ın yerleşik içtihatlarına göre “çekilmezlik” eşiği, her olayda farklı değerlendirilir.
Aşağıdaki davranışlar tek başına ya da birlikte evlilik birliğini temelinden sarsan eylemler olarak kabul edilmektedir:

4.1. Fiziksel Şiddet ve Tehdit

Eşe tokat atmak, itmek, tartaklamak, eşyaları fırlatmak, sürekli tehdit etmek.

4.2. Hakaret, Küfür ve Aşağılama

Sürekli hakaret etmek, küçümseyici ifadeler kullanmak, toplum içinde küçük düşürmek.

Yarg. 2. HD, 2019/6893 K. – Hakaret ve küçümseme, saygı unsurunu ortadan kaldırır.

4.3. Psikolojik Şiddet ve İlgisizlik

Duygusal mesafeyle eşini yok saymak, iletişim kurmamak, sürekli eleştirmek.

Yarg. 2. HD, 2017/11518 K. – Sürekli ilgisizlik “manevi şiddet” kapsamındadır.

4.4. Sadakat Yükümlülüğüne Aykırılık

Aldatma, flört uygulamaları, uygunsuz yazışmalar, duygusal ilişkiler.

Yarg. 2. HD, 2020/3452 K. – Dijital ortamda ihanet niteliğinde yazışmalar sadakat ihlalidir.

4.5. Ekonomik Şiddet

Evi geçindirmemek, eşin kazancına el koymak, çalışmasını engellemek.

Yarg. 2. HD, 2019/5872 K. – Ekonomik baskı “pek kötü muamele” sayılmıştır.

4.6. Aşırı Kıskançlık ve Kısıtlama

Eşi sürekli takip etmek, dışarı çıkmasını engellemek, telefonlarını karıştırmak.

Yarg. 2. HD, 2018/11304 K. – Aşırı kıskançlık, evlilik birliğini çekilmez hale getirir.

4.7. Aile İlişkilerinde Saygısızlık

Eşin ailesine hakaret etmek, görüşmesini engellemek.

Yarg. 2. HD, 2017/3180 K. – Eşin ailesine kötü davranmak boşanma sebebidir.

4.8. Alkol, Kumar, Madde Bağımlılığı

Ailenin huzurunu bozacak düzeyde bağımlılık, tedaviyi reddetmek.

Yarg. 2. HD, 2018/11728 K. – Aşırı bağımlılık evlilik birliğini temelden sarsar.

4.9. Cinsel Hayata İlişkin Kusurlar

Eşi sürekli reddetmek, aşağılama veya zorlamada bulunmak.

Yarg. 2. HD, 2016/3761 K. – Cinsel reddin sürekliliği boşanma sebebidir.

4.10. Terk ve Uzun Süreli Uzaklaşma

Makul sebep olmadan evi terk etmek, eve dönmemek, iletişimi kesmek.

Yarg. 2. HD, 2018/4319 K. – Terk, hem özel hem genel boşanma sebebi olabilir.

4.11. Yalan ve Güven İhlali

Gizli borçlar, yalan beyanlar, eşi kandırma.

Yarg. 2. HD, 2020/4013 K. – Eşini sürekli kandırmak, “güven sarsıcı davranış”tır.

4.12. Çocuğu Baskı Aracı Olarak Kullanmak

Çocuğu diğer ebeveyne karşı doldurmak, görüşü engellemek.

Yarg. 2. HD, 2020/11278 K. – Çocuğu baskı unsuru yapmak “manevi şiddet” sayılmıştır.

4.13. vb. Benzeri Davranışlar

Yargıtay’a göre; fiziksel ya da sözel olmasa dahi saygı, güven, sadakat ve ortak yaşam iradesini ortadan kaldıran her davranış (örneğin aşağılama, sevgisizlik, aşırı kontrol, ihmal, borç gizleme vb.) evlilik birliğini temelinden sarsan nedenler arasında değerlendirilebilir.

5. Hâkimin Takdir Yetkisi ve Vicdani Kanaat

Boşanma kararlarında hâkim, delillerin tamamını değerlendirerek vicdani kanaatine göre hüküm kurar (HMK m.198).
İkrar hâkimi bağlamaz; tarafın “kusurluyum” demesi boşanma için yeterli değildir.
Hâkim, ayrıca çocuğun üstün yararı söz konusu olduğunda taraf talepleriyle bağlı değildir.

Yarg. 2. HD, 2021/6487 K. – “Hakimin vicdani kanaati, yalnız beyanla değil delil bütünlüğüyle oluşur.”

6. Sonuç ve Değerlendirme

Çekişmeli boşanma, yalnızca bir hukuk davası değil, aynı zamanda delil yönetimi ve strateji sürecidir.
Başarılı bir dosya, çok anlatılan değil; doğru sebebe dayanan, delille desteklenen dosyadır.
Hâkim açısından amaç “her evliliği bitirmek” değil, çekilmez hale gelen evlilikleri adil biçimde sonlandırmaktır.